18 Eylül 2014 Perşembe

Bir Çeviri Meselesi: "Despair" Neden "Cinnet" Oldu?


Nabokov'un Despair romanı, yazarın Rusça eserlerinden ve bizzat kendisi tarafından İngilizceye çevrilmiş. Özgün isim olan ОтчаяниеTürkçede "yeis" ya da "umutsuzluk" ile karşılanıyor. Hal böyle iken, Nazım Dikbaş'ın İngilizce metin üzerinden yaptığı çevirinin başlığı, Cinnet olmuş. Bunu anlaması zor. 

Söz konusu tercihe mantıklı bir mazeret bulma gayretiyle, olay örgüsüne bakalım. Romanın baş kahramanı Hermann Karloviç, çikolata imal eden bir iş adamıdır. Somut gerçeklik ile kendi vehimlerinin, kandırmacalarının ve hayallerinin iç içe geçtiği bir dünyada yaşar. Bir gün, kendisine tıpatıp benzediğini düşündüğü Felix isminde bir adamla karşılaşır. Ticarette işleri pek yolunda gitmeyen Hermann, Felix'i kendi kılığına sokarak öldürmeyi, böylece hayat sigortası parasına konmayı planlar; eşi Lydia'yı da bu komploya ortak olmaya zorlar. Tasarladığı gibi Felix'i öldürür; fakat sonrasında, Felix'in cesedini bulanların, onu hiçbir şekilde kendisine benzetmemeleri karşısında şaşkınlığa düşer. Polis soruşturmasında bulunan deliller, Hermann'ın suçunu ortaya çıkarır. Hermann büyük bir çaresizlik içinde, başına gelenlerin anlatısını kâğıda dökmeye başlar; bir yerde şöyle der (Nazım Dikbaş çevirisi):

"Her şeyden kuşkulanmaya başladım, temel şeylerden kuşkulanmaya ve geriye kalan az biraz hayatımın tamamının bu kuşkuyu dağıtmak üzere beyhude bir mücadeleyle geçeceğini anladım; lanetlenmişlerin acı tebessümüyle gülümsedim ve acıyla çığlık atan küt bir kalemle hızla ve koca harflerle eserimin ilk sayfasına "Cinnet" yazdım; daha iyi bir başlık aramaya gerek yok."

Bu cümlede "Cinnet" olarak geçen kelimenin Rusça metinde Отчаяние, İngilizce metinde "Despair" olduğunu söylemeye gerek yok tabii. Neden "Cinnet" denmiş? Bu anlam kaymasıyla ne amaçlanmış olabilir?  

Cinnet ne anlama gelir? Sözlükler, "delilik" karşılığını veriyor. Hermann delidir gerçekten; sanrılar, vehimler içinde yaşayan tehlikeli bir deli üstelik. Ancak, Nabokov'un söz konusu cümlesi bağlamında, anlatılmak istenen şey roman kahramanının deliliği değil, içinde bulunduğu umutsuzluktur. Dolayısıyla gerek cümle içindeki kelimenin, gerekse romanın, "Umutsuzluk" olarak çevrilmesi uygun olurdu. Burada ya çevirmen ya da yayınevi, kitabın ismine -kanımca gayri meşru- bir müdahalede bulunmuş.


Çevirinin ilk basımından bu yana 11 yıl geçmiş. Gecikmeli de olsa, okur olarak sormaya hakkımızın bulunduğunu düşünüyorum: Отчаяние, Despair, niçin "Cinnet" adıyla yayımlandı? 


Nabokov, romanı İngilizceye çevirirken diller arası bir oyun da yapmış. Kitap bir ikizler (doppelgänger) hikâyesidir. "Despair", Fransızcada "çift" anlamında "des paires" ile sesteştir. Aynı zamanda çiftlerin ayrılmasını ("dis-pair") ima eder.

Hiç yorum yok: