30 Haziran 2016 Perşembe

Kına


Ilgıt ılgıt esen seher yelleri
Esip esip yâre değmeli değil
Ak elleri elvan elvan kınalı
Karadır gözleri sürmeli değil…

Karacaoğlan’ın, “ak elleri elvan elvan kınalı” diyerek andığı, saçı ve elleri boyamakta kullanılan toz, yani kına, kültürümüzün önemli parçalarından biri. Kına, anavatanı olan Kuzeydoğu Afrika’dan çıkmış, Hindistan’a, Sri Lanka’ya kadar gitmiş. Hazreti Muhammet’in, saç boyamak yerine kına yakmanın daha makbul olacağı tavsiyesi üzerine, hac görevini yerine getirenlerin Mekke’den kına getirmesi, bir gelenek halini almış. Çok eski dönemlerin halk hikâyelerinde, mesela Dede Korkut kitabında bile, kadınların süs aracı olarak kınadan bahis geçer. Ellere kına yakmak adeti, o günlerden çağımıza kadar gelmiş, gerdekten önceki geceye “kına gecesi” denmiş, kına bir bakıma, düğünlerimizin sembolü haline gelmiş. Bu gecelerde söylenen kına türküleri de, halk türküleri arasında önemli bir yere sahip…

Kız kına yakmaya geldim yakmaya
Yüzüğün takmaya geldim takmaya
Dünürlerim geldi kondu tarlaya
Kılıçları yıldız gibi parlaya
Ağla anam ağla bugün günümdür
Sol yanımdan tutan ağa kaynımdır

Anadolu’da, kınayla ilgili adetlerden biri de, bayramlarda kına yakmak.  Bir İmranlı türküsünde şöyle diyor:

Sabahtan erkenden kalk da bize gel
Gerdana gülleri tak da bize gel
Bugün bayram günü kimse kınamaz
Eline kınalar yak da bize gel…

Anadolu’nun bazı yerlerinde, bilhassa belli bir yaşın üzerindeki hanımlar, şifa niyetiyle de saçlarına kına yakarlar… Sözlü halk kültürümüzün tüm örneklerine, bilmecelere, deyimlere, atasözlerine girmiş kına. “Kına gibi” deyince, “çok ince”anlamına geliyor; birinin düştüğü kötü duruma çok sevinirsek, “kınalar yaksın” diyoruz. Saz şairleri, sevgilinin güzelliğinden söz ederken, onun kınalı ellerine getiriyorlar sözü. Mesela Erzurumlu Emrah diyor ki:

Sabahtan uğradım ben bir fidana
Dedim mahmur musun, dedi ki yok yok
Ak elleri boğum boğum kınalı
Dedim bayram mıdır, söyledi yok yok…

Kınaya dair sözlerimizi, bir Doğu Anadolu türküsüne bağlayalım:

Kınayı getir aney
Parmağın batır aney
Bu gece misafirem
Koynunda yatır aney…


Hiç yorum yok: